Bizirik dirauten animaliak. IN: Bizirik dirauten animaliak

download Bizirik dirauten animaliak. IN: Bizirik dirauten animaliak

If you can't read please download the document

  • date post

    08-Feb-2017
  • Category

    Documents

  • view

    267
  • download

    19

Embed Size (px)

Transcript of Bizirik dirauten animaliak. IN: Bizirik dirauten animaliak

  • BBIIZZIIRRIIKK DDIIRRAAUUTTEENNANIMALIAKBIODIBERTSITATEA

  • BIZIRIK DIRAUTENANIMALIAK

    Egilea: Fernando Pedro Prez.Argitaratzailea: ADEVE. Itzultzailea: Pilar Llamazares.Lehen argitaraldia: 2008ko maiatza.ISBN: 978-84-94201-30-7Legezko gordailua: BI-474-08

    A.D.E.V.E.

    IRAUNGITZEKO ZORIAN DAUDEN ESPEZIEAKDEFENDATZEKO ELKARTEA

    Egilea: Fernando Pedro Prez

  • Nahiz eta beren munduan lehenal-ditik izan, duela milioi urtetik edoduela hamarreko milioi urtetik, hemendaude, geure alboan. Hainbat era etadenbora baino luzeago bizi izan zirenanimaliak dira. Planetako izakirik zaha-rrenak dira, Haiek Lurran gu agertubaino lehen, bizitzen jarraitzen zuten.Lurraren aldean gizakiek eboluzionatuez zutenean, beren gene arkaikoeknolakoak ziren izakiak erakusten dizki-gute.Kimerak ikusten ditugunean, -barailak

    garatu zituzten lehenengo arrainak-,Ozeano Paleozoikoetako arrainaknolakoak ziren imagina ditzakegu -duela 320 milioi urte-; Komodo-ko dra-goiaren begirada hotza ikusten dugunbakoitzean Indikoko urrutiko irlahonen barano erraldoia, 1925.urteanaurkituta- Dinosauruen Erako zati txikibat ikus dezakegu, edo Kasuarioarenitxurak edo ornitorrinkoarenak harri-tzen gaituztenean, Tertziariorantz atze-ra jotzen ari garela, ematen du -hegaz-tiek eta ugaztunek eboluzionatzen hasi

    zutenean-.Baina gaur egun,izaki hauetatikaskok, beren kideekez bezala, denboraritrufa egitea lortudiotela, eta natur-iraungipenetik bizirikateratzea lortu dute-la, gizakiok maha-txatu ditugu.Antzinako legadubiologiko hau kon-tserbatzea ez dagizonak bete beharduen ingurunereki-ko konpromisuabakarrik -Paleolitikotik arras-tratzen duten zorra-.Baizik eta geuregizateria osoarekinzorretan gaudelako -geure ondorengoe-kin batez ere-.

    BIZIRIK DIRAUTEN ANIMALIAK

    3

    SARRERA

    BIZIRIK DIRAUTEN ANIMALIAK

    Nautilusa.

    Klamidosaurioa.

    Eskorpioiak.

    Zelakantoa. Tuatara.

    Kasuarioa. Ekidna.

    Ornitorrinkoa. Armadiloa.

  • Indiako Ozeanoko eta OzeanoBareko hondoetan, 400-700 m-kosakonera, kanpoko oskola duten zefa-lopodo- talde handi batetik bizirikdirauen azken animaliak bizi dira -Tetrabrankioak- .Duela milioi urte lora-tu zuen espeziea; azken momentuetanoso hedaturik zegoen leinu batera eto-rri ziren ondorengo hauek -Nautiliusak-.Animalia hau taldeetan bizi da, gauezoso eraginkorra izanez. Oso gutxitanazalerantz joaten da; bakarrik errun-tzeko eta bere elikadura-ohiturasarraskijalea ez ezik, harraparia ere

    da.Nautiliusek kanpoko oskol karedunbitxia dute, espiral-itxurakoa, berebarruan ganbara asko daude.Haietariko azkenean bere gorputzadago.Izan ere, mintzezko luzapenbaten bidez, haizez betetzeko edohusteko diseinaturik daude -sifoia-.Honek bere flotazioa erraztatzen ditu -igeri-maskuri bat bezala funtzionatuz-.Kanpoko kolorea zurixka da, arre kolo-reko marrekin nahastuta. Barrutik izu-garrizko oskol hau nakarrez estalitaagertzen da -iridiszentziaz beteta-.

    BIZIRIK DIRAUTEN ANIMALIAK

    5

    Dauden bi espezieen arbasoak, duela 100 milioi urte bizi zirenkanpoko oskola duten zefalopodo-taldekoa ziren.

    NAUTILUS-A

    BIZIRIK DIRAUTEN ANIMALIAK

    Oslolaren ardatz bertikaletik moztekotan,diafragmaren atzetik -zeinek animaliarenbizilekua eratzen baitu-, espiraletikbanatzen duten ganbarak edo konparti-mentuak ikus genitzake -sifoiak zeharka-tzen ditu-.Nautiliusek ez dute tinta-poltsarik eztapigmentu-zelulak larruan ere eta buruan

    dituzten tentakulu asko -ahoaren ingu-ruan- erretraktilak dira eta ez dute bento-sarik, bizirik irauten duten beste zepalo-podoek bezala, haiek, ordea, kuxin itsas-korrak dituzte. Beren ahoaren masaile-zurrek ez dute loroaren mokoaren antza,baizik eta korneokitinadunak dira.Arren dituzten tentakuluetatik lau alda-

    Ornogabeak Arrainak Anfibioak Narrastiak Hegaztiak Ugaztunak

  • turik daude eta kopula-tzeko organo bihur-tzen dira.Bere begi bakunakpedunkulu laburrengainean kokaturikdaude eta kristalinogabeko irekidurak dira,bi lobulu bananduekberen inbutua eratzendute. Bere ibiltzekomodua, inbutuarenbidez, ura bota eginez,mantuaren uzkurdura-gatik gertatzen da.Izaki hauek lau brankia banandu dituz-te eta beren lau brankial- bihotzek lauaurikulelin eta Tetrabrankioen lau ben-trikuluekin zerozer ikusirik badauzkate.Bi Nautilius-espezie daude: Nautilus

    macromphalus-a : Bere oskola 20cm-ko diametrora izatera ailega daiteke.Sakontasun handiko uretan bizi da,krustazeo mota askotatik etaKaledonia Berriko eskualdeko arraine-

    tatik elikatuz( Indus-OzeanoBarean). EtaPerla-Nautiliusa(pompilus), beretamaina antzekoada. Palau etaMoluka uhartee-an bizi da (Indus-Ozeano Barekoe s k u a l d e a n ) .Bertakoek arrain-tza egiten dituzte,beren haragia janez ezik, berenoskolak saldu ereegiten dituzte.

    BIZIRIK DIRAUTEN ANIMALIAK

    7

    NAUTILUS-A

    BIZIRIK DIRAUTEN ANIMALIAK

    Dauden bost espezieengandik,Limulu- polifemo karramarroa espe-zierik ezagunena da (Limulus polyphe-mus). Ipar Amerikako kostaldeetan bizida eta 60cm-ko luzera izatera ailega dai-teke. Bere gorputza, beste espezieengorputza bezala, bere aurreko aldean,

    oskol biribildu eta gogor batez estalitadago, honek lapiko-itxura ematen dio.Bere erdiko aldean zeharkako ildaskadago, atzeko aldera pausoa emateko,bukatzeko buztan fina eta zorrotza ikusdezakegu. Sabelaldeko zazpi pare-apen-dize, pintzaz bukaturik, ibiltzeko balio

    Ornogabeak Arrainak Anfibioak Narrastiak Hegaztiak Ugaztunak

    Izaki bizidunen artean limuluak daude. Fosil biziduntzat hartuta, orain dela 400milioi urte espezie hau sortu zen -Paleozoiko Aroan-, hemen agortutako trilobitee-kin bizi izaten zen. Baina Eboluzio-moldaketa harrigarri batzuei esker, limuluekegun arte bizitzea lortu dute. Ordovizioan eta Silurikoan zehar limulu asko zeuden,gaur egun, berriz, Ipar Amerikako Atlantikoko itsasertzean, Indiako ekialdeko kostaldean eta Indonesiako artxipelagoko itsasoetan bakarrik aurki daitezke -Sondauharteetatik Japoniaraino, non beren arrautzak eta gibela jaten baitituzte.

    LIMULU-KARRAMARROAK

  • dute. Nahiz ete lehenengoek janariabirrintzeko erabili, denek moluskutxikiak eta zizareak harrapatzekobalio dute.Limuluak kostaldetik gertu daude -sakontasun txikiko hondo harea-tsuetan-. Beti bi uretan zehar igeriegiten dute, beti kokapen alderan-tzikatuan, -bizkarrarekin beherantz-eta beren gorputzadar laminarrenbidez bultzatzen dira. Noizean behinbuelta ematen dira, lurzoruan koka-tuz, urperatutako harrapakinen bilajoateko.Ugalketa gertatzen denean, sakoneratxikiko uretara doaz, hain ura gutxidago ezen marea jaizten denean estal-perik gabe geratzen diren eta mugitugabe marea berriro igo zain egotenbaitira.Harean beren arrautzak lurperatzendituzte eta aste batzuk barru kumeakjaioko dira. Motzak eta zabalak izangodira -gurasoen antza erakutsiz-.Arrautzatik irteten direnean isats-ezte-

    na ez dago garaturik, ezta atzeko igeri-gorputzadarrak ere. Hazkundeanzehar muda asko jaso ohi dituzte.

    Babes-sistema eraginkorrak

    Nahiz eta helduen itxura nahiko balda-rra izan, eta igerilari onak izan ez, limu-luak bere ingurunera oso ondo molda-turik daude -plataforma-kontinentalaestaltzen duten hareazko eta lohizkohondoetan-. Bere oskolaren ertz eba-

    BIZIRIK DIRAUTEN ANIMALIAK

    9

    LIMULU-KARRAMARROAK

    BIZIRIK DIRAUTEN ANIMALIAK

    kitzaileak oso ondo datorkio bera osoazkar lurperatzeko, horretarako apendi-ze-pareak eta buztana erabiltzen ditu.Metodo hau erabiliz, segundu gutxi barruhainbat etsairengandik ihes egiten du,ardura tipikoa da harearen gainean bizidiren espezieenak. Dena den, limuluakbeste era batzuk dauzka defendatzeko,esaterako, bere buztana zorrotz etapozoitsua erabil dezake. Buztana, beregorputzaren atzeko aldean txanga sendobaten bidez lotuta dago. Harrapari errezadela pentsatzen duten arduragabeei,buztanarekin izugarrizko ziztada samin-garriak ematen dizkie. Naturak bereharrapariei aurrean bi babes garrantzitsuematen dizkio: oso oskol gogorra erasogogorrak paraitu ahal izateko eta musku-lu-masa oso pozoitsua. Horregatik itsas-harrapari gehienek ez diete kasorik egi-ten.

    Babes-sistema eraginkor hauek ikusiondoren erraza da pentsatzea nola lortuduten hain animalia arkaikoak bizirikjarraitzea. Baina hemen ez dira gauzaguztiak amaitzen. Espezie guztiak beza-la, karramarro hau beti bere bizi-likidoakgaltzeko arriskuan dago zauriagatikbatez ere-. Kasu hauetan bizirik jarraitze-ko hainbat zelula erabiliz zauriak obtura-tu behar ditu, horretarako edozein zauridetektatzekotan sare trinkoa egiten dutekoagulua sortzeko. Animalia gehieneksistema hau erabiltzen dute, baina ez daohikoa 400 milioi urte duten animalien-gan.Honengatik guztiagatik, baita agortutakotrilobiteen ondoan egoteagatik ere-Artropodoen zuhaitz filogenetikoarenoinarrian- Limulua, Planetan bizi direnizaki lilurragarrienetariko eta harrigarrie-netariko bat dela esan daiteke.

    Ornogabeak Arrainak Anfibioak Narrastiak Hegaztiak Ugaztunak

  • Moldatzeko gaitasun harrigarriariesker, artropodo hauek Munduosotik banaturik daude, eskualde tropi-kaletan batez ere.Nahiz eta Andeetako eskorpioi batzuk5000m-ko altueran bizi ahal izan, bestebatzuk, ordea, eskorpioi tartarus beza-la, kobazuloetako sakontasunetan bizidira.Basamortuan bizi diren espezieek50C-ra arte jasan dezakete. Garaihotzetan bizi direnek, ordea, izoztusamarra irauten dute. Halako lurrorota-

    ko bi egun urpean -ito gabe- egon dai-teke baita bi hilabetetan jan gabe ere.Dena den, bere gaitasun harrigarriakez dira geratzen hantxe. 1970.urteansortutako antropodo irradiatuei buruzkoIkasketa eta Ikerketetako laborategifrantziarrean, konprobatu dute ez dau-dela beste animaliarik -ezta labezomo-rro menperaezinak ere- emisio erradio-aktiboak hain ondo jasaten dituzteeskorpioiek bezala.Gizakiongan 600rads gamma-izpiarenesposizio batek -hartutako erradiazio-

    BIZIRIK DIRA