TEKNOLOGIA INGURUGIROA berriak labur...Berriak berriak labur labur SUHILTZAILE, MEATZARI, SOLDADU...

of 11/11
berriak labur Berriak labur SUHILTZAILE, MEATZARI, SOLDADU ETA BESTELAKO LANGILEEI tenperatura altuak denbora luzeagoan jasaten lagun diezaiekeen jantzi berezia asmatu dute Australian. Gaur egun erabiltzen direnak hermetikoak dira eta, horregatik, izerdiaren bidez beroa kanporatzea eragozten dute. Jantzi berri hauek, ostera, hozte-sistema dute. Lehenengo, lurrunez beteriko zulo batzuen bidez gorputzeko beroa xurgatzen dute. Ondoren, bero- -trukagailu berezi baten bidez, jasotako bero hori atmosferara kanporatzen dute. Sistema horrekin, beraz, jantzi hermetikoekin baino denbora gehiago iraun daiteke beroaren beroaz indar gabe geratu aurretik. Jantzi freskagarriak BADIRUDI AURRERANTZEAN ARTOA EREIN OSTEAN laino ilunen zain gora begira geratu beharrean, euria ekarriko duten hodeiak ere erein ahal izango ditugula. Horixe da, hain zuzen ere, Mexikoko iparraldean lau urteko lehorteari aurre egiteko martxan jarri zuten proiektuaren emaitza. Baina, nola lor daitezke hodei-haziak? Bada, oso erraz: suzirien bidez, hodeietara sodio, magnesio eta kaltzio kloruroz osaturiko ke gazia jaurtita. Partikulatxo horiek inguruko lurrunaren kondentsazioa eragiten dute eta, hartara, azkarrago eratzen dira euri gisa eroriko diren ur-tanta astunak. Proiektuko taldekideek lortutako emaitzen arabera, ereindako hodeien prezipitazioak hodei naturalenenak baino gehiago irauten du, prezipitazio- -eremua zabalagoa da eta, gainera, euri gehiago erortzen da lurrera. Hala ere, zientzialariek oraindik ez dute argitu nola gertatzen den ereite-prozesua hodeien barnean. TEKNOLOGIA METEOROLOGIA INGURUGIROA Ortura noa, hodeiak ereitera 2 BRASILGO AMAZONAS ESTATUAN 40.000 milioi erabiliko dira, aurrerapenaren izenean, autobide eta trenbideak eraiki, proiektu hidroelektrikoak burutu eta populazioaren hazkundea bultzatzeko. Erronka gogorra, inondik ere, lurreko birika nagusietako bat den honentzat. NASAk diruz lagundutako ikerketa baten arabera, proiektu erraldoi horrek hurrengo 20 urteetan paisaiaren gainean izango duen eragina ez da, ez, txikia izango. 60ko hamarkadatik hona, indigenak ez diren biztanleen populazioa hamar aldiz biderkatu da, eta 2 milioi izatetik 20 milioi izatera igaro dira. Bestalde, lehen oihana inguratu besterik egiten ez zuten errepideak, berriz, oihanaren bihotzeraino heltzen dira gaur egun. Gainera, aipaturiko 40.000 milioiak hurrengo zazpi urteetan inbertituko denaren aurrekontua besterik ez dira. Zientzialariek diotenez, gertatuko denaren aurreikuspen-eredu bi daude: bata baikorra eta bestea ezkorra. Azken horren arabera, 2020. urtearen inguruan oihan birjinaren % 5a baino ez da geratuko, eta horren % 42a guztiz soilduta edo oso andeatuta egongo da. Amazonas oihanaren hondamena zenbakitan E LHUYAR . 2001 MARTXOA ARTXIBOKOA ARTXIBOKOA ARTXIBOKOA
  • date post

    27-Jan-2021
  • Category

    Documents

  • view

    13
  • download

    0

Embed Size (px)

Transcript of TEKNOLOGIA INGURUGIROA berriak labur...Berriak berriak labur labur SUHILTZAILE, MEATZARI, SOLDADU...

  • berri

    ak la

    bur

    Berriaklabur

    SUHILTZAILE,MEATZARI,SOLDADU ETA

    BESTELAKO

    LANGILEEI

    tenperaturaaltuakdenboraluzeagoanjasatenlagun diezaiekeen jantzi berezia asmatudute Australian. Gaur egun erabiltzendirenak hermetikoak dira eta, horregatik,izerdiaren bidez beroa kanporatzeaeragozten dute. Jantzi berri hauek,ostera, hozte-sistema dute. Lehenengo, lurrunez beteriko zulobatzuen bidez gorputzeko beroaxurgatzen dute. Ondoren, bero--trukagailu berezi baten bidez, jasotakobero hori atmosferara kanporatzen dute.Sistema horrekin, beraz, jantzihermetikoekin baino denbora gehiagoiraun daiteke beroaren beroaz indargabe geratu aurretik.

    Jantzifreskagarriak

    BADIRUDI AURRERANTZEAN ARTOA EREINOSTEAN laino ilunen zain gora begirageratu beharrean, euria ekarriko dutenhodeiak ere erein ahal izango ditugula.Horixe da, hain zuzen ere, Mexikokoiparraldean lau urteko lehorteari aurreegiteko martxan jarri zutenproiektuaren emaitza. Baina, nola lordaitezke hodei-haziak? Bada, oso erraz:suzirien bidez, hodeietara sodio,magnesio eta kaltzio kloruroz osaturikoke gazia jaurtita. Partikulatxo horiekinguruko lurrunaren kondentsazioa

    eragiten dute eta, hartara, azkarragoeratzen dira euri gisa eroriko direnur-tanta astunak. Proiektukotaldekideek lortutako emaitzenarabera, ereindako hodeienprezipitazioak hodei naturalenenakbaino gehiago irauten du, prezipitazio--eremua zabalagoa da eta, gainera,euri gehiago erortzen da lurrera.Hala ere, zientzialariek oraindikez dute argitu nola gertatzen denereite-prozesua hodeien barnean.

    TE

    KN

    OL

    OG

    IA

    M E T E O R O L O G I A

    ING

    UR

    UG

    IRO

    A

    Ortura noa, hodeiak ereitera

    2

    BRASILGO AMAZONAS ESTATUAN40.000 milioi erabiliko dira,aurrerapenaren izenean, autobideeta trenbideak eraiki, proiektuhidroelektrikoak burutu etapopulazioaren hazkundeabultzatzeko. Erronka gogorra,inondik ere, lurreko birikanagusietako bat den honentzat.NASAk diruz lagundutakoikerketa baten arabera, proiektuerraldoi horrek hurrengo 20urteetan paisaiaren gaineanizango duen eragina ez da, ez,txikia izango. 60ko hamarkadatikhona, indigenak ez direnbiztanleen populazioa hamaraldiz biderkatu da, eta 2 milioiizatetik 20 milioi izatera igarodira. Bestalde, lehen oihanainguratu besterik egiten ez zutenerrepideak, berriz, oihanarenbihotzeraino heltzen dira gauregun. Gainera, aipaturiko 40.000milioiak hurrengo zazpi urteetan

    inbertituko denaren aurrekontuabesterik ez dira. Zientzialariekdiotenez, gertatuko denarenaurreikuspen-eredu bi daude:bata baikorra eta bestea ezkorra.Azken horren arabera, 2020.urtearen inguruan oihanbirjinaren % 5a baino ez dageratuko, eta horren % 42aguztiz soilduta edo oso andeatutaegongo da.

    Amazonas oihanarenhondamena zenbakitan

    EL H U YA R. 2001 MA RT X OA

    ART

    XIBO

    KOA

    ART

    XIBO

    KOA

    ART

    XIBO

    KOA

  • DARWINEK, HAUTESPEN NATURALARENTEORIA PROPOSATU ZUENEAN, ez zuenbere teoria baiezta zezakeen frogaerrealik aurkeztu, eta froga horiekgeroago aurkitu izan dira. BerrikiKaliforniako Unibertsitateko biologo--talde batek plazaraturiko emaitzenarabera, baliteke Erdialdeko Asiakobaso epeletan bizi den Phylloscopustrochiloides espezieko txoriak teoriahorren ebidentzia berri bat ematea.Izan ere, txori txiki abeslari horiadituek “eraztun-espeziea” deritzotenespeziekoa baita. Baina zer esan nahidu horrek? Bada, organismo-taldebakarrean orotariko bariazio-mailakaurki daitezkeela, auzoko populazioenartean desberdintasun txikiak zeinhandiak egon daitezkeela. Txori horiTibet inguratzen duen lurralde osoanaurki daiteke eta, ikertzaileen arabera,eraztuna leku bakar batean eteten da,Erdialdeko Siberian; bertan,

    genetikoki inongoharremanik ez dutenbi txori-mota bizi diraelkarrekin. Populazio--eraztunarenmuturretan, beraz,elkarrekin harremanikez duten bi formadaude. Txori horiek ezdira gai bata bestearen kantuaezagutzeko eta gaitasun hori, hainzuzen ere, oso garrantzitsua dabikotearen hautespenerako. Esandaiteke, beraz, espezie desberdinakizango balira legez jokatzen dutela.Hortaz, emaitza horiek Darwinenusteak baieztatzen dituzte. Hots,eboluzioan gertatzen diren aldaketatxikiek espezie bereko animaliakberen artean ez ugaltzera bultzaditzaketela, hau da, espezieen arteanugalketa-isolamenduak sortzendituzten aldaketak eragin ditzaketela.

    EGINDAKO AZKEN IKERKETEN ARABERA, badirudiMendebaldeko Antartikako izotz-geruzak ustezena baino astiroago egin duela atzera eta,beraz, geruzaren urtzeak ez diola horrenbesteeragiten itsasoko uraren mailari. Gainera,baliteke izotza orain dela oso urte gutxi (8.000inguru) hasi izana urtzen, hau da, azkenekoizotz-aroa bukatu eta urte askora. Orain artekokalkuluen arabera, izotz-geruzaren urtzearenondorioz, itsasoko ura urtero milimetro batigotzen zen. Ikerketa berri honekin, ordea,zalantzan jarri da datu hori. Egun, izotz-geruzabatez beste 2.000 metro lodi da, Mexikokbesteko azalera du eta, guztiz urtuz gero,itsasoko uraren maila 5 metro igoko litzateke.

    Darwin-en gogoko txoria

    EB

    OL

    UZ

    IOA

    berri

    ak la

    bur

    Berriaklabur

    Eskizofrenia tratatzea ez da erraza. Hala ere,hasierako faseetan detektatu eta tratamenduegokia jarraituz gero, gaixotasunarenendekatze-prozesua moteltzea lor daiteke.Israelgo ikertzaile-talde batek plazaratuduenez, D3 (dopaminaren errezeptorea)markatzaile genetikoa eskizofreniarenseinale-gisa erabil daiteke. Hori horrelabalitz, odolaren azterketa bat nahikoa izangolitzateke eskizofrenia diagnostikatzeko. Izan ere, ikerketan aurkitu dutenez,eskizofrenikoen artean D3ren maila handiagoabaita. Ikerketa honen emaitza osogarrantzitsua izan daiteke, batez ere kontuanhartuta munduko biztanleen ehuneko batagaixotasun honek jota dagoela.

    Eskizofreniarenmarkatzaile genetikoarenatzetik

    3EL H U YA R. 163. Z K .

    M E D I K U N T Z A

    Antartikako izotza urtzen ari da,baina ez horrenbeste

    ART

    XIBO

    KOA

    ART

    XIBO

    KOA

    ING

    UR

    UG

    IRO

    A

  • E. C

    ART

    ON

    zientzia eta teknikaastero telebistan Elhuyarren eskutik

    zientziaeta teknikarendibulgazio-magazina

    Azken ikerketa eta aurkikuntza zientifikoak

    Puri-purian dauden zientzi gaiei buruzkoerreportajeak

    Elkarrizketak

    Adituen iritziak

    Berri laburrak…

    igandero

    ETB 2n12:30ean

    Teknopolis

    igandero

    ETB 1en20:00etan

    TE

    KN

    OL

    OG

    IA

    USTEZ INOIZ ASMATU DEN ROBOTIKTXIKIENA txanpon edo botoi batengainean jar daiteke etaeskumuturreko erlojuetarakoerabiltzen diren pila horietako hirubaino ez ditu behar beldar-gurpilakmugiarazten dituzten bi motorrakelikatzeko. Sandia laborateginazionaleko zentro militarrean sortudute eta, asmatzaileek diotenez,robot handiagoek egin ezin

    ditzaketen lanak egiteko erabildaiteke, hala nola minak aurkitu etadesaktibatzeko edota arma kimikoeta biologikoak detektatzeko. Bainabestelako helburuetarako ere erabilliteke; gas-ihes arriskutsuakdetektatzeko, adibidez, edohondakinen artean gizakienmugimenduak detektatzeko.Oraindik tenperatura-sentsorea eta8 K-ko ROM mikroprozesadoreabaino ez baditu ere, aurrerantzeankamera txiki bat, mikrofonoa,komunikazio-sistema eta, beharbada,mikrosentsore kimikoa ezarri nahidizkiote.

    Robot txikietantxikiena

  • EUROPAKO BATZORDEAK pixkanakauretatik ezabatu beharreko 32substantziaren zerrenda proposatudu. Proposamen horrekin,batzordeak lortu nahi duena daerreka, laku eta itsasoko uraksubstantzia arriskutsuetatik babestu

    eta zenbait produktu arriskutsuapurka ezabatzea. Substantzia horiekguztiak 2003. urtea baino lehenaztertuko dira eta, ondoren,ingurune urtarretik ezabatzekoneurriak hartuko dira. Zerrendarenarabera, substantzia horietatik

    11 arriskutsuak dira etaezabatuak izateko lehentasunadute (beruna, zenbait produktufitosanitario, etab.) eta beste 11kaztertuak izateko lehentasunadute. Aldiz, oraindik ez dafrogarik aurkitu gainerako10 substantziak toxikoak,iraunkorrak ala biometagarriakote diren zehazteko.

    ING

    UR

    UG

    IRO

    A

    berri

    ak la

    bur

    Berriaklabur

    5EL H U YA R. 163. Z K .

    BELFASTEKO PSIKOLOGO-TALDEBATEK dislexikoei berenkoordinazioa hobetzen lagundukodien hainbat mugimendu etaariketa proposatu ditu. Horretarako,umekiek amaren sabelean egitendituzten mugimenduak aztertudituzte. Antza denez, sabeleandagoenean umekiak hainbaterreflexu primario izaten ditu,eta erreflexu horiek gorputzagaratzen laguntzen diote. Jaioondoren, aldiz, haurra zuzenjartzen hasten da etaerreflexu sekundarioakagertzen dira. Proiektukopsikologoen ustez, haurdislexikoek oraindik ere

    erreflexu primario sendoak izatendituzte, eta horiek dira, hain zuzenere, zenbait ekintza normaltasunezegitea oztopatzen dietenak.Proposaturiko mugimenduekin,beraz, erreflexu primarioak aldebatera utzi eta koordinazioahobetzea espero dute.

    ME

    DIK

    UN

    TZ

    A

    Europako Batzordeaurak garbitzeko ekinean

    Dislexikoen koordinazioahobetzeko ariketak

    ART

    XIBO

    KOA

    T E K N O L O G I APCrakohaizagailumikroskopikoisilak

    M.

    ESTO

    NBA

    ORDENAGAILUARENHAIZAGAILUAREN ZARATAK

    ez dizula behar bezala lanegiten uzten?Akabo komeriak!Aurrerantzean, besteaitzakiaren bat bilatubeharko duzu ipurdiajarlekura itsatsita ez izateko.Izan ere, gaur egunerabiltzen diren haizagailuzaratatsuen ordez, hainbathaizagailu mikroskopikoerabiliko omen diraetorkizunean.

    Haizagailu berri horiekbenetan txikiak dira, orratzbaten buruan eustekomodukoak. Prozesadorearenazalean bertan kokatukodira eta ordenagailuarentxipak zaratarik atera gabehoztuko dituzte.

    ART

    XIBO

    KOA

  • berri

    ak la

    bur

    Berriaklabur

    OPORRETAN KANARIETAKO GOMERAIRLARA JOAN eta bigarren egunerakoeguzkia hartzeaz asper-asper egindazaudela ohartzen bazara, honahemen denbora-pasa polit bat: GranRey deritzon bailaran 60zentimetroko musker erraldoiabilatzen saia zaitez. Baina ez pentsa,gero, lan erraza jarri dizugunik. Izanere, irla horretan baino bizi ez dennarrastia desagertzeko arriskuanbaitago, eta dagoeneko 20 bat alebaino ez dira geratzen, horietatik seigatibu. Horregatik, hiru milioidolarreko aurrekontua duenproiektua jarriko dute martxan.

    Proiektuaren helburu nagusia gatibudauden muskerren ugalketabultzatzea da. Horretaz gain,mehatxu-faktoreak kontrolatu etaespezieak irlan duen banaketa zeinden jakin nahi da.

    MED

    IKU

    NTZ

    A

    Gomerako musker erraldoiarenatzetik

    6 EL H U YA R. 2001 MA RT X OA

    ITSASOKO HAIZE-PARKETXIKIETAN OINARRITUTA

    egindako ingurugiro--inpaktuarenazterketetakoondorioak ezin dira,beste barik, haize--parke handiagoakdiseinatzeko erabili.Hori da, hain zuzenere, SuediakoIngurugiroa BabestekoAgentziaren aginduzGotlandiakoUnibertsitateakburuturiko txostenarenondorioa. Txosteneanazaltzen denez, orainarteko azterketaguztiak jadanik

    eraikita dauden haize--parke txikietanoinarrituta egin izandira. Gaur egun,ordea, 100 haize--sorgailuko proiektuakere badaude, etaezezaguna da,oraindik, hain parke

    handiek ingurugiroanizan dezaketeneragina. Argi dagoena,hala ere, hau da: hainneurri desberdinekoparkeak ezindaitezkeela azterketaberetik abiatutaburutu.

    Itsasoko haize-parke erraldoiakauzitan

    ZO

    OL

    OG

    IA

    ART

    XIBO

    KOA

    PENTSATU AL DUZU INOIZ LANERA EDOIKASTETXERA JOAN AURRETIK ispiluanbegiratu eta, agian, ez duzulazure burua ezagutuko? Orain arteegindako ikerketen arabera,badirudi burmuinareneskuinaldeko hemisferioa delageure buruaren irudiaezagutzearen erantzule, eta oraindela gutxi Israelen egindakoesperimentu batek ere teoriahori baieztatzen du. Esperimentua

    burutzeko, epilepsia-arazoengatikburuan ebaketa egin beharzitzaien bost gaixo aukeratuzituzten. Lehenengo alde batekohemisferioa lokarrarazi zitzaien,hiru minutuz, eta ondorenbestekoa. Alde bat lo zeukatela,pertsonaia ezagun baten irudiaerakusten zitzaien ordenagailuan,eta irudi hori, apurka-apurka,gaixoaren aurpegi bilakatzen zen.Ikertzaileek behatu zuten gaixoekezker-hemisferioa lo zeukateneaneskuineko hemisferioa gai zelaberen burua ezagutzeko. Ostera,lo zeukatena eskuinekoa zenean,ezkerrekoak pertsonaiarenargazkia bakarrik ezagutzezakeen.

    Nor daispiluko hori?

    BON

    US

    ENER

    GY

    A/S

    ENER

    GIA

    BER

    RIZ

    TAG

    AR

    RIA

    K

    ART

    XIBO

    KOA

  • EUSKO JAURLARITZAKO INDUSTRIA,MERKATARITZA ETA TURISMO SAILAKenergia aurreztea helburu duten 26proiekturi 182 milioiko diru-laguntzaeman die. Guztira, 18 izan diraproiektuak aurkeztu dituztenenpresak. Dirulaguntza, batez beste,inbertsio osoaren % 12,5ekoa da.Onarturiko proiektuen artean,teknologia eraginkorragoakerabiltzea proposatzen dutenak diranagusi, 18 hain zuzen ere. Bestebost proiektuk hondar-beroakaprobetxatzea edo energiagarbiagoak erabiltzea proposatzen

    dute. Azkeneko hirurak,ostera, I+G erakustaldiei,erakustaldi- eta hedapen--ekintzei eta energia--eraginkortasunarenhobekuntzari buruzkoikerketei dagozkie. Proiektuhoriekin guztiekin 37.704tona petrolio baliokideaurreztuko direlaaurreikusten da, etaatmosferara 100.000 tonaCO2 gas gutxiago isurikodirela.

    MOSKUKOUNIBERTSITATEKO FISIKA--DEPARTAMENTUKOZIENTZIALARIEK lurrikaraklehenago aurresatekobalioko duen sistemaaurkeztu dute.Sistema horrekeguzki-argiaklurraren azaleanislatzean duenpolarizazioa neurtzendu. Izan ere,lurrikararen aurretikefektu baroelektrikoagertatzen da; hau da,lurraren barnekopresioa berrantolatuegiten da, berezikiazaletik hurbil. Horrenondorioz, karga berriak

    agertzen diralurrazalean, eta eremugeoelektrikoa aldatuegiten da. Eta, jakinadenez, eremuelektrikoa handitzeanlurraren azaleanislatutako eguzki--argiaren polarizazioaaldatu egiten da.

    Polarizazioarenaldaketak detektaditzaketen sentsoreaktxikiak eta merkeakdira, eta jadanikespazioan daudensatelitemeteorologikoetan jardaitezke.

    Lurrikara datorrela!

    EN

    ER

    GIA

    GE

    OL

    OG

    IA

    berri

    ak la

    bur

    Berriaklabur

    T E K N O L O G I A

    General Motors multinazionalak erregaiaaurrezten duen eta atmosferarakontaminatzaile gutxiago isurtzen duenhainbat ibilgailu aurkeztu zituen IparAmerikako Nazioarteko AutomobilErakusketan. Horien artean, kamioi etaautobusetarako modelo hibrido bat dago.275 zaldiko potentzia du eta bi osagai hauekkonbinatzen ditu: alde batetik,turbokonpresorea eta diesel injekzio zuzena,eta, bestetik, bi motor integratu dituentransmisio aldakorra. Konpainiak emandakodatuen arabera, motor horrek erregaiarenkontsumoa % 60an hobetzen du. Gainera,atmosferara isuritako hidrokarburoa% 90ean gutxitzen du eta oxido nitrosoa% 5ean. Berrikuntza honekin batera,enpresako lehendakariordeak adierazi zuenjadanik hidrogeno-ibilgailuen bigarrenbelaunaldia fabrikatzen ari direla,HydroGen2, eta hirugarren belaunaldiarendiseinua ere martxan dagoela.

    General Motors-en ibilgailuekologiko berriak

    7EL H U YA R. 163. Z K .

    ART

    XIBO

    KOA

    ART

    XIBO

    KOA

    Energia aurrezteko proiektueidiru-laguntzak

    2001/01/26

    7,6 Richtereskalan

  • 0

    700

    1000

    1300

    93

    98

    102

    106

    NortekoFerrokarrilla

    zientzimagazina

    OsasunaIngurugiroaTeknologiaInformatika…

    Elhuyarren eskutik

    asteazkenero…

    …20:10eanEuskadi irratian

    gurekin,

    zurekin

    5. urtea

    5.urtea Iberdrolaren babesarekin

    Ortuko artoaibilgailuetarakoerregai?

    ATMOSFERARA POLUITZAILE GUTXIAGOISURTZEKO, MTBE (metil-t-butileterra) gehigarri sintetikoa eranstenzaio gasolinari. Baina substantziahorrek lur azpiko eta azaleko urakpoluitzen ditu. Horregatik, EstatuBatuetan debekatu egingo dutelaster eta adituek MTBEordezkatuko duen beste zerbaitbilatu beharko dute.

    Hala ere, nekazariak zuhur ibili diraeta etanola (alkohol etilikoa)proposatu dute ordezko gisa; hainzuzen ere, artoaren hartziduransortzen den alkohola. Hartara,artoaren uzta negozio bikainabilakatuko litzateke nekazarientzat.Etanola lehenago ere erabili izan daerregaitzat; baina petrolioa bainoaskoz garestiagoa zenez, ez zuenarrakasta handirik lortu (Brasilenbai; bertan, azukre-kanaberatikateratzen dute ibilgailuek erregaitzatdarabilten alkohola). Orain, ordea,emisioen inguruko lege berriekin,une egokia izan daiteke merkatuanbide berria egiteko. Bitartean,badirudi Europan beste haize batekjotzen duela. 2005erako petrolioarenbentzeno-kantitatea % 75 inguruanjaitsi nahi da, kantzerigenoadelakoan, eta, horren ordez, MTBEerabiliko omen da.

    ING

    UR

    UG

    IRO

    A

    ART

    XIBO

    KOA

  • LURRAREN BEROTZEARI AURRE EGITEKO,90eko hamarkadan esperimentu bitxibat egin zen. Izan ere, EstatuBatuetako laborategi batekoozeanografoek burdin sulfatokantitate txiki bat isuri zutenitsasora. Laugarren edo bosgarrenegunean, itsasoa berde bilakatu zelaohartu ziren. Zer gertatu zen,bitartean? Bada, itsasoanfitoplanktona sortu zela. Uretanesekirik dauden landaremikroskopikoek atmosferakokarbono dioxidoa xurgatzen dute etagas hori da, jakina denez, berotzeglobalaren erantzule nagusia.Laborategiko zuzendariak esan

    zuenez, landareenbiomasa ia 40 aldizhandiagotu zen etalandareen produkzioabospasei aldiz. Bederatziegunen buruan, milakatona fitoplanktonsorrarazi zituzten eta atmosferakokarbono dioxidoa nabarmen jaitsizen. Orain, Energia Sailekozientzialari-talde bat esperimentuhorren nondik norakoak aztertzen arida. Zer gertatzen da xurgatutakokarbonoarekin? Gerta litekekarbonoa itsas hondora jalkitzea,baina baita karbonoa atmosferarabueltatzea ere. Nolanahi ere, ezer

    garbirik jakin artean fitoplanktonasorraraztea arriskutsua izandaitekeela diote adituek.Laborategiko zuzendariak, berealdetik, urtebete barru ikerketasakonagoa burutuko dutela esan du.Bere ustez, garrantzitsua da jakiteaea naturak ere antzina bide hauerabiltzen ote zuen lurraren berotzeaerregulatzeko.

    ING

    UR

    UG

    IRO

    A

    berri

    ak la

    bur

    Berriaklabur

    9EL H U YA R. 163. Z K .

    Fitoplanktona ereinda, lurraberotzea ekidin nahi dute

    INGENIARI-TALDE BATEK edozeinnorabidetan biratzeko gai den motoresferiko berri bat asmatu du. Ideia,berez, ez da berria. Orain arte ere erahorretako motorrak erabili izan diraroboten besoak mugitzeko. Bainahonako honek abantaila asko ditu.Lehen sei motor jarri behar zirenlekuan, nahikoa da, orain, horietakohiru jartzea. Gainera, hiru dimentsiotanmugitzeko askatasun handiagoaematen diote besoari. Orain artekoekgizakiaren ukondoaren antzekomugimendua egiten dute; berri hauek,ostera, sorbaldaren mugimenduaimitatzen dute. Bestalde,ordenagailuetako jokoetarako ere erabildaitezke, ordenagailuak berak saguaeta bestelako interakzio-sistemakkontrola ditzan. Iman, elektroiman etagainerako osagaiez gain, motor esferikoberriak ordenagailu-sistema konplexubaten laguntza behar du.

    Motor esferikoaroboten besoetarako

    OHEKIDEAREN ZURRUNGAK JASANBEHARRA BAINO AMESGAIZTO

    TXARRAGORIK BA OTE? Hotsgogaikarri hori gutxitzeko,Yaleko mediku-talde batsomnoplastia deritzon teknologiaerabiltzen ari da. Zurrunga,nagusiki, ahosabai bigunean etaaho-gingilean sobera dagoenehunaren bibrazioak eragiten du.Ehun horiek gutxitu eta

    teinkatzeko, maiztasun baxukoirrati-uhinetan oinarrituriko teknikaerabiltzen da. Somnoplastiaburutzeko 10 minutu bainogutxiago behar dira, etasendagilearen kontsultan bertanegin daiteke, anestesialokalarekin. Gainera, apneabuxatzailearen sindromeari aurreegiteko ere erabil daiteke.Horretarako, goiko airebidekoehunak gutxitzen dira, mihiarenoinarrikoak barne, azken horiekbaitira buxaketaren eragileak.Ebaketarik behar ez duen etaminik ematen ez duen teknikaberri honekin, beraz, ez dagoaldamenekoa izorratzen jarraitzekoarrazoirik.

    Ondo lo egin, laztana

    ME

    DIK

    UN

    TZ

    A

    T E K N O L O G I A

    ART

    XIBO

    KOA

    ART

    XIBO

    KOA

  • berri

    ak la

    bur

    Berriaklabur

    KALE-BAZTER GUZTIETANIKUSTEN HASI GINENETIK

    datorren kontua da:minbizia sortzen al du

    telefono mugikorrak?Hainbat ikerketa egin datelefono moderno horiekigortzen dituzten irrati--uhinek gure gorputzeanduten eraginaren inguruan,baina, oraindik bederen, ezdirudi gauza handirikzehaztu dutenik. Oraingohonetan, Alemaniatikdatorkigu notizia.Dirudienez, Essen-ekoikertzaile-talde batektelefonoaren eta begibarneko minbiziaren artekolotura aurkitu omen du.

    Ikerketa egiteko begikomintz jakin bateanmelanoma bat zuten 118gaixo aztertu zituzten.Ikertzaileek diotenez, gaixohoriek osasuntsu zeudenbeste 475 lagunek bainomaizago erabili ohi zituztenbai telefono mugikorrak baiirrati-uhinak igortzendituzten beste gailu batzuk.Nolanahi ere, zenbaitzientzialarik emaitza horiekkritikatu dituzte, etaikerketa-teknika akasdunakerabili direla salatu dute.

    Beren ustez, ikertutakolagunen erradiazio-mailadeterminatu barikezinezkoa da emaitzaserioak plazaratzea.Gainera, melanoma horioso arraroa da, 100.000biztanletik banaka batzuekbaino ez dute izaten eta,horregatik, jendeak ezduela zertan larritu esandute. Plazaratzen direnikerketa guztiekin larritzenhasi beharko bagenu...jaigenuke!

    % 20ko beherapenaElhuyarreko gainerako

    produktuetan

    Kioskoetan baino% 10 merkeago

    Euskal Herriko eta Mundukoinformazio zientifiko eta teknikoazure etxean jasotzeko aukera.

    Z I E N T Z I A E TA T E K N I K A

    Euskal Herria eta Espainia:6.300 pta. / 248 lib. /37,86 euro

    Gainerako herrietan:9.500 pta. / 375 lib. /57,10 euro

    2001ekoharpidetza-saria(11 ale)

    ElhuyarAsteasuain poligonoa, 14. Txikierdi auzoa. 20170 Usurbil (Gipuzkoa).Tel. 943 36 30 40. Fax-zk. 943 36 31 44.E-mail: [email protected] http://www.elhuyar.com

    Ni harpidedun,noski. Eta zu,

    zergatik ez?Izen-deiturak

    Helbidea

    Hiria Posta-kodea

    Probintzia Jaiotze-urtea

    IFZ/ENA zk. Telefonoa

    Ikasketak derrigorrezkoak erdi-mailako titulazioa goi-mailako titulazioa

    Lanbidea

    Ordainketa-era:

    VISA-zk. Epe-muga

    Sinadura

    Banku edo aurrezki-kutxa

    Kontu korrontea/libreta(20 digitoak ipini, arren) Entitatea Sukurtsala K.D. Kontu-zenbakia

    O S A S U N AA

    RTXI

    BOKO

    AMugikorrak vs minbizia: amaierarik ez duenistorioa

  • EUROPAKO PARLAMENTUKO INGURUGIROBATZORDEAK atmosferara isurtzendiren gasen inguruko txosten bataurkeztu du. Txostenaren helburunagusia emisio-maila baimenduarekinzorrotzagoak izatea da; horretarako,besteak beste, baimendutakoisurpen-maila gainditzen dutenmotozikleta-modeloak 2003tik aurreragalaraztea proposatzen da. Hala ere,muga zabalagoa izango litzateke hirueta lau gurpileko ibilgailuentzat.2004tik aurrera, ostera, EuropakoBatasuneko herrialdeek ezin izangolukete onartu ezarritako zehaztapenakbetetzen ez dituzten ibilgailuen

    matrikulazio, salmenta edosarrerarik. Gainera, txostenak2006an martxan jarrikolitzatekeen bigarren fasegogorrago bat ereaurreikusten du. Fasehorretan, muga estuagoakezartzeaz gain, arauzorrotzenak betetzendituzten ibilgailu berriakdiruz sarituko lirateke, eta150 cm3-tik gorakozilindrada duten ibilgailuekemisio-mailaren diagnosirakosistema izan beharko luketeezinbestean.

    Europako Parlamentuak ibilgailuengas-emisioak murriztu nahi ditu

    ING

    UR

    UG

    IRO

    A

    berri

    ak la

    bur

    E B O L U Z I O A

    Berriaklabur

    Joan den abuztuan bi urte Kansaskoikastetxe publikoetan Darwineneboluzioaren teoria ez irakastea erabakizuten eta gaia programatik kendu eginzuten. Ondorioz, teoria kreazionista soilikazaltzen zuten. Hau da, espezie guztiak bat--batean eta orain dituzten ezaugarriekinsortu zirela; eta sortzailea Jainkoa zelazioten, noski. Orain, ordea, berriz ereikasketa-programan sartu dute gaia, aldekozazpi botorekin eta kontrako hirurekin.Antza, aurreko erabakia ez zen loteslea etaikastetxe gehienetan ez zioten jaramonikegin. Kreazioaren Zientziarako Elkartekoekerabakia "gudu erlijiosoa" dela adierazi duteeta agintean pseudokristauak eta ateoakdaudelako hartu dela gaineratu.

    Darwin berriz ereKansasera

    I N F O R M AT I K A

    Jakina da ordenagailurik ahaltsuenakhelburu militarretarako asmatu etaerabiltzen direla. Oraintsu, ordea,bestelako erabileretarako asmatu denordenagailurik azkarrena aurkeztudute. Terascale Computing System(TCS) bataiatu dute eta segundoko seibilioi operazio egin ditzake. 36 milioidolar kostatu da eta, horretaz gain,urtero 9 milioi dolar erabiliko diramantentze-lan eta operazioetarako.

    Ordenagailuen esprinta

    11EL H U YA R. 163. Z K .

    ORAIN ARTE,HISTORIALARIENTZAT ezzegoen batere argiHomerok bere Odisealiburuan deskribatuzituen animalia-hilketenzehaztasunak egia oteziren. Baina azken 50urteetan Greziakoarkeologia-museobateko sotoan gorderikizan diren animalia--hezurren azterketakalde batera utzi dududa oro. Dirudienez,hezurren itxurakgogora ekartzen ditu,zalantzarik gabe,

    Odisearen hirugarrenliburuaren lehenengolerroak. Pasartehorretan, Homerokdeskribatzen du nolahiltzen zituzten zezenbeltzak Antzinaroan,

    ondoren hezurrak erreeta jainkoeieskaintzeko.Arkeologoen iritziz,aurkitutako hezurrenezaugarriek argi uztendute sakrifizioa egitekoerreak izan zirela.Hortaz, Homerorenzehaztasunareninguruko zalantzakargitzeaz gain, Brontze--Aroan ere erretakoanimalien sakrifizioakegiten zirela baieztatuahal izan da.

    Homeroren Odiseako animalia--hilketak ez ziren asmatuak

    AR

    KE

    OL

    OG

    IA

    ART

    XIBO

    KOA

    ART

    XIBO

    KOA

  • P A L E O N T O L O G I A

    Orain arte, duela 3,2 milioi urtetik hona,Lurra 2 ºC hoztu dela pentsatu izan dute

    zientzialariek. Baina, Afrikako hego--mendebaldeko kostaldean egin den

    ikerketa baten arabera, denbora-tarteluze horretan gertatu den hoztea uste

    zena baino bost aldiz handiagoa izan da,hau da, 10 ºC-koa. Emaitza horretara

    heltzeko, ikertzaile-taldeak Namibiakokostaldeko sedimentuak, hau da, alga

    mikroskopikoen fosil molekularrakaztertu ditu. Gainera, azterketarenemaitzekin indartu egin da klima-

    -aldaketak hasierako gizakien eboluzioangarrantzi handia izan zuelako ustea. Izan

    ere, Lurra bereziki azkar hoztu baitzenorain dela 2 milioi urte; hain zuzen ere,

    gizaki modernoaren lehenengo arbasoakagertu ziren garaian.

    Eta lurra hoztu egin zen

    12 EL H U YA R. 2001 MA RT X OA

    berri

    ak la

    bur

    Berriaklabur

    BIHARAMUNEKOEGURALDIAREN

    IRAGARPENAREKIN

    konformatzen ezdiren horientzat berrionak datoz EstatuBatuetatik. Izan ere,zientzialari-taldebatek adieraziduenez, laster gai

    izango omen gara fenomenometeorologiko konplexuenak ereiragartzeko. Orain arte, sateliteen etalurreko estazioen bidez lortutakodatuak ordenagailu batean jasotzenziren eta klimak urtean edotaurtaroetan zehar izandakoaldaketaren bilakaera aztertzen zen.

    Orain, ordea, datu berberak kalkulu--ahalmen izugarria duen ordenagailubatean sartuta, badirudi klimak epelaburrera izango duen joerairagartzeko gai izango garela.Cray T3E izeneko ordenagailu horrekatmosfera, itsaso eta lurraren artekointerakzioaren ondorioz gertadaitezkeen aldaera guztiak simuladitzake eta, beraz, gai da une batekodatuetatik abiatuta epe laburrekoiragarpenak egiteko. Hala ere,iragarpenak benetan fidagarriak izandaitezen, beharrezkoa daordenagailu ahaltsuagoak asmatzeaeta datuak satelite bidez hartzekosistema hobetzea.

    Bihar eguzkia ala euria?

    ME

    TE

    OR

    OL

    OG

    IAM

    ED

    IKU

    NT

    ZA

    SAINT LOUISEKOIKERTZAILE-TALDE BATENARABERA, soldatzeakParkinsonengaixotasunarenagerpena sorrarazlezake. Ikerketaegiteko, gaixotasunarenohiko seinale klinikoeta neurologikoakdituzten 15 soldatzaileprofesional aztertudituzte, eta, batezbeste, gaixotasunagainerako biztanleekbaino 15 urte lehenagogaratu zutela aurkitudute. Hala ere, taldekoburuak adierazi bezala,emaitza horrek ez duesan nahi soldatzeak

    Parkinsonengaixotasuna sortzenduenik. Beren ustez,soldatzaile horiekbestela ere gaixotasunagaratuko lukete, bainasoldaduraren inguruko

    zerbaitek sintomaklehenago agertzeaeragin die. Zerbait horizehaztea izango daorain kontua.

    Parkinsonak jotako soldatzaileak

    ART

    XIBO

    KOA

    ART

    XIBO

    KOA